Święty Krzyż należy do najstarszych w Polsce i Europie chrześcijańskich miejsc kultu religijnego. Legenda łączy powstanie klasztoru z osobami Bolesława Chrobrego oraz węgierskiego królewicza św. Emeryka.
Emeryk był synem Stefana I króla węgierskiego. Przymuszony przez ojca pojął za żonę córkę Mieszka. Polując na jelenie w okolicy Kielc, miał anielskie widzenie, na skutek którego udał się na Łysą Górę i braciom św. Benedykta ofiarował Święty Krzyż. Jego postać została uwieńczona w postaci kamiennego pomnika na dziedzińcu klasztoru. Najprawdopodobniej jednak opactwo zostało ufundowane przez Bolesława Krzywoustego, a Benedyktyni zostali sprowadzeni z Węgier, skąd przywieźli relikwie Drzewa Krzyża Świętego.
Sam klasztor znajduje się na szczycie Łysej Góry. Nad bramą wejściową widnieje symbol Benedyktynów Łysogórskich - podwójny krzyż. Wnętrze kościoła jest klasycystyczne, nawa gówna trójprzęsłowa, sklepienie kolebkowo–krzyżowe. Ołtarz główny z obrazem Trójcy Przenajświętszej to dzieło Franciszka Smuglewicza. Głównym jego elementem są siedzące postacie Boga Ojca i Jezusa Chrystusa, nad którymi unosi się Duch święty w postaci gołębicy. Grupy Aniołów rozmieszczone są wśród obłoków. Kuliste tabernakulum oparte jest na snopie pszenicy i zwieńczone winogronami. Z obu stron prezbiterium są dwurzędowe stalle - ozdobne ławy o skromnej dekoracji snycerskiej z XVIII w. Na ścianach znajdują się malowidła Franciszka Smuglewicza o różnych treściach:
Szczególnym miejscem jest kaplica Oleśnickich, w której przechowywane są relikwie Drzewa Krzyża Świętego, nagrobki fundatorów Mikołaja i Zofii Oleśnickich, a także relikwie świętej Barbary i św Jana Nepomucena. Wnętrze kaplicy zdobią freski Macieja Rejchana, związane z historią Drzewa Krzyża Świętego. Dziś kaplica jest miejscem adoracji. Najstarsze partie kościoła zachowały się w krużgankach z XV w. w stylu gotyckim z fundacji Kazimierza Jagiellończyka i Zbigniewa Oleśnickiego. W środku kościoła jest wejście do krypty grobowej, w której spoczywają szczątki Benedyktynów, dawnych opiekunów tego miejsca.
Z boku kościoła, po jego zewnętrznej stronie jest zejście do krypty księcia Jeremiego Wiśniowieckiego, gdzie można oglądać jego zmumifikowane ciało. Uwagę zwiedzających zwracają: furta klasztorna w stylu barokowym oraz muzeum misyjne, w którym ojcowie Oblaci prezentują swój dorobek misyjny. Klasztor ma burzliwą historię. Najbardziej dramatycznym zdarzeniem jest urządzenie ciężkiego więzienia, w którym więziono jeńców radzieckich. W czasie II wojny światowej zbombardowano klasztor, po wojnie zlikwidowano jego dziewiętnastowieczną zabudowę. Część przeszła na własność państwa, a część pozostała w rękach Oblatów. Dzisiaj klasztor jest świętokrzyską mekką pielgrzymów. Odwiedza go ok 200 tyś. osób rocznie. Podniesiono go do rangi bazyliki mniejszej.
Artykuł Zofia Kurtek, zdjęcia Stanisław Król
Muzeum Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej składa się z trzech sal: 1. historia klasztoru pod zarządem Benedyktynów, 2. dzieje od kasaty zakonu (1819 r), poprzez więzienie (1882 r), po lata II wojny światowej, 3. prezentowane eksponaty pochodzą z Afryki ( Kamerun, Egipt, Madagaskar), Azji (Kazachstan, Indie, Japonia, chiny), Ameryki Północnej (Kanada) i Europy (Ukraina).
