Gdy Bóg leciał nad Syberią – jak głosi rosyjska legenda – ręce mu zmarzły i upuścił wszystkie skarby, które trzymał, a najbardziej drogocennym wśród nich był Bajkał – perła Syberii, zachwycająca turystów, przyrodników oraz podróżników.
Jezioro Bajkał (ros. Озеро Байкал) położone jest w azjatyckiej części Rosji (ryc. 1), w południowym fragmencie Syberii Wschodniej, w Autonomicznej Republice Buriacji i obwodzie Irkuckim, w rozległym i głębokim zapadlisku tektonicznym tzw. ryfcie bajkalskim. Zapadlisko to powstało w wyniku odsuwania się płyty amurskiej od płyty euroazjatyckiej, spowodowanym kolizją płyty indyjskiej z Azją oraz poszerzaniem pacyficznych stref subdukcji i ciepłem emanowanym z płaszcza ziemskiego. Szacuje się, wiek Bajkału na ponad 25 mln lat, co czyni go najstarszym jeziorem na naszej planecie. W tym czasie dno pogrążało się i wypełniało osadami o miąższości około 7 km, przynoszonymi przez rzeki. Nazwa Bajkału wywodzi się prawdopodobnie z języka tureckiego – Baj-kul, co oznacza „bogate jezioro” (podobnie w języku jakuckim bai kel), bądź z języka mongolskiego – bai gall znaczy „bogaty ogień” lub od Kurykanów – plemienia, które zamieszkiwało ten obszar od VI do VIII w., co w ich języku nazwa ta oznaczała „dużo wody”. Bajkał niemal ze wszystkich stron otoczony jest górami, dobrze widocznymi na zdjęciu satelitarnym (fot. 1). Od południowego-zachodu rozciągają się na długości 350 km Góry Przymorskie z kulminacją Golec Triochgołowy o wysokości 1728 m n.p.m.) zbudowane z gnejsów, granitów, piaskowców i wapieni. W kierunku północno-wschodnim przechodzą one w Góry Bajkalskie, którego najwyższe wzniesienie to Góra Czerskiego (2588 m n.p.m.). Pasmo to zbudowane jest z granitów, łupków krystalicznych, kwarcytów i wapieni. Od wschodu Bajkał otaczają Góry Barguzińskie z kulminacją Pik Bajkał o wysokości 2841 m n.p.m., które dalej w kierunku południowego-zachodu przechodzą w Góry Gołondińskie, Ułan Burgasy (z kulminacją Churchag 2049 m n.p.m.) i Chamar Daban (kulminacja Bajszynt-Uła 2995 m n.p.m.), budowane przez gnejsy, łupki krystaliczne, bazalty i granity. Pasma te są to tzw. bajkalidy – stare, fałdowe pasma górskie, które zostały wypiętrzone w czasie ruchów górotwórczych z przełomu proterozoiku i paleozoiku (około 541 milionów lat temu). Cały ten obszar jest strefą sejsmiczną z częstymi trzęsieniami ziemi – ponad 2000 rocznie, co czyni go jednym z najbardziej aktywnych sejsmicznie śródlądowych regionów planety. Najczęściej trzęsienia te są bardzo słabe i nie są odczuwalne przez człowieka, jedynie co 10-12 lat pojawiają się o sile 5-6 stopni (w skali 12-stopniowej), natomiast raz na 20-33 lat – najsilniejsze, powyżej 7 stopni. Warto wspomnieć, że w 1862 r., podczas bardzo silnego trzęsienia ziemi, w północnej części delty Selengi, obszar lądu o powierzchni około 200 km2 z 6 osadami, w których mieszkało 1300 osób, osunął się i zapadł pod wodę – powstała wówczas nowa zatoka Prował. Natomiast ostatnie silne trzęsienia ziemi na jeziorze Bajkał miały miejsce w sierpniu 2008 r. (9 w skali) i lutym 2010 r. (6,1 w skali) oraz 22 września 2020 r. (wioska Kułtuk 8,1 w skali), a także 10 grudnia 2020 r. – o magnitudzie 5,5.
W nocy 11 stycznia 2021 r., o godzinie 22:33 polskiego czasu (czyli 12 stycznia 2021 r. o godzinie 5:22 w Irkucku) doszło do bardzo silnego trzęsienia ziemi w rejonie Bajkału o magnitudzie 6,8i był to jeden z najpotężniejszych wstrząsów w tej części Syberii w całej historii sejsmologii. Epicentrum wstrząsów znajdowało się zaledwie 30 kilometrów na południe od miasta Turt zamieszkiwanego przez 2 tysiące osób, położonego w rejonie jeziora Chubsuguł w Mongolii w pobliżu granicy z Rosją. Jezioro to położone jest w tym samym rowie tektonicznym, na przedłużeniu osi podłużnej Bajkału w kierunku zachodnim. Wstrząsowi głównemu towarzyszyło wiele wstrząsów wtórnych o magnitudzie przekraczającej 5,0. Należy nadmienić, że te najsilniejsze wstrząsy zarejestrowały wszystkie polskie sejsmografy, mimo że oddalone są aż 5 tysięcy kilometrów od miejsca wystąpienia trzęsień. Należy również wyjaśnić, że obecnie w sejsmologii miarą wielkości trzęsień ziemi jest Magnituda, zaś skala Richtera przestała być używana około 30 lat temu, po wprowadzeniem komputerów. Wraz z rozwojem nowych technik okazało się, że najmniejszych zjawisk nie da się precyzyjnie mierzyć w skali Richtera, zaś w przypadku największych trzęsień skala ta sztucznie zaniżała ich wielkość. O wzmożonej aktywności tektonicznej okolic Bajkału świadczą również występujące tu gorące źródła mineralne, związane intruzjami magmowymi. Ponad lustro wody jeziora wznosi się 27 niewielkich, skalistych wysepek, z których największa i jedyna zamieszkała – Olchon osiąga powierzchnię 730 km2, ma 72 km długości i 21 km szerokości, a najwyższe wzniesienie – Zyma osiąga 1276 m n.p.m. Wyspa ta położona w środkowej części jeziora, przy jego północnym brzegu, oddziela od Bajkału tzw. Małe Morze o powierzchni 1019 km2. Latem ze stałego lądu na wyspę można dostać się promem z miejscowości Sachjurty przez przesmyk Olchońskie Wrota, a zimą po lodzie lub helikopterem. Wyspę zamieszkuje około 1500 osób – Buriatów, zajmujących się rybołówstwem, hodowlą bydła oraz w coraz większym stopniu turystyką. Największa wioska to Chuszir, znajduje się pośrodku wyspy, dlatego jest doskonałą bazą wypadową do wycieczek pieszych i zwiedzania – ma około 1200 mieszkańców, zamieszkuje tu więc zdecydowana większość populacji wyspy. Oprócz Chusziru na wyspie znajdują się cztery inne mniejsze wioski: Yalga, Malomorec, Kharantsi i Ułan-Khuschin, znajdujące się na zachodnim brzegu wyspy, nad tzw. Małym Morzem. Na jej zachodnim wybrzeżu znajduje się przylądek Burchan ze Skałą Szamanka (fot. 2), o urwistych stokach – jedno z najbardziej świętych miejsc w całej Azji, a zarazem jedno z najczęściej odwiedzanych miejsc nad Bajkałem. Wyspa ma urozmaiconą rzeźbę terenu oraz obfituje w liczne stanowiska archeologiczne. Obszar wyspy znajduje się w obrębie Nadbajkalskiego Parku Narodowego. Długość Bajkału wynosi 664,6 km (mierzona wzdłuż linii jednakowo oddalonej od brzegów), maksymalna szerokość osiąga 86,6 km (w części północnej), a minimalna 28,0 km (w części południowej), zaś za średnią wartość przyjmuje się 49,6 km. Całkowita powierzchnia akwenu to 3 471 km2, co plasuje go na 2 miejscu w Azji i 7 na świecie. Długość linii brzegowej sięga 2100 km, a wybrzeże jest rozczłonkowane wieloma zatokami, np. Barguzińska, Cziwyrkujska, Prował, Muchor, Listwienicza, Piaszczysta. Lustro wody położone jest na wysokości 456 m n.p.m. Głębokość jeziora była przedmiotem wielu badań począwszy od XVII w. W drugiej połowie XIX w. pomiary głębokości prowadzili m.in. polscy zesłańcy Benedykt Dybowski (1833-1930) i Wiktor Godlewski (1831-1900), którzy określili głębokość na 1373 m. Pomiary prowadzone z lodu w marcu 1960 r. dały wynik 1620 m, który utrzymywał się na mapach przez wiele lat. Według danych z 2009 r. przyjmuje się, że największa głębokość wynosi 1642 m, co czyni Bajkał najgłębszym jeziorem świata. Głębia ta znajduje się w środkowej części jeziora, około 8-12 km od wyspy Olchon. Najniżej położony punkt dna znajduje się na głębokości 1186 m p.p.m., więc jest to również największa kryptodepresja świata. Biorąc pod uwagę ogromną głębokość i znaczną powierzchnię Bajkału należy podkreślić, że jego zasoby wynoszą 23 tys. km3 słodkiej, unikatowej pod względem jakości wody, co stanowi prawie 1/5 zasobów niezamarzniętej słodkiej wody na Ziemi. Wody jeziora są niezwykle czyste i o niespotykanej przezroczystości (do 40 m), są słabo zmineralizowane (120 mg/l), bogate w tlen (10 mg/l) i o odczynie słabo zasadowym (pH 7,0-8,5). Temperatura wód powierzchniowych w sierpniu wynosi 9-12 oC, natomiast poniżej głębokości 250-300 m panuje stała temperatura czyli około 3-5 oC. Wahania poziomu wód są niewielkie od 0,8 do 1,4 m. Warunki klimatyczne Bajkału i jego najbliższego otoczenia wynikają wprost z położenia tego obszaru w centrum kontynentu azjatyckiego, a zarazem w znacznej odległości od mórz i oceanów – ponad 1500 km od Morza Ochockiego i Morza Żółtego – oblewających kontynent od wschodu. Główną cechą klimatu rejonu Bajkału jest kontynentalizm, co przejawia się w rocznym przebiegu temperatur powietrza, rozkładzie opadów i ośrodków ciśnienia atmosferycznego. Natomiast znaczna powierzchnia wodna Bajkału wpływa na złagodzenie stopnia kontynentalizmu. I tak w styczniu średnie temperatury powietrza nad powierzchnią jeziora wynoszą od około -16 oC w części południowej do -24 oC w części północnej, (w sąsiednich Górach Bajkalskich i Barguzińskich spadają do -38 oC), natomiast w lipcu odpowiednio 8 i 16 oC. W Irkucku oddalonym o około 70 km od brzegów Bajkału średnia roczna temperatura powietrza wynosi -0,9 oC, maksymalna zanotowana 35 oC, zaś minimalna -50 oC. W Listwiance położonej na brzegu jeziora średnia roczna temperatura powietrza wynosi -1 oC, maksymalna 30 oC i minimalna -43 oC. Roczna suma opadów jest zróżnicowana i uwarunkowana położeniem, waha się od 200 mm nad powierzchnią wody w jeziorze do ponad 1300 mm w górach Chamar-Daban. Otaczające Bajkał pasma górskie stanowią bariery orograficzne, ich stoki zachodnie oraz części grzbietowe otrzymują znacznie więcej opadów, zaś stoki wschodnie znacznie mniej, z powodu tzw. cienia opadowego. Nad Bajkałem generalnie przeważają wiatry zachodnie, choć znaczne różnice temperatur powietrza i ciśnienia między taflą jeziora a otaczającymi pasmami górskimi i rozcinającymi je dolinami powodują powstawanie wiatrów lokalnych. Wyróżniono tu wiatry podłużne (wiejące wzdłuż osi jeziora – wierchowik, kułtuk) oraz wiatry poprzeczne (wiejące prostopadle do poprzednich – barguzin, sarma, pokatucha, selenga). Do Bajkału bezpośrednio uchodzi około 336 rzek (227 ma swoje nazwy) – największe z nich to Selenga, Barguzin, Bolszaja Rieczka i Górna Angara, a powierzchnia zlewiska Bajkału wynosi 557 tys. km2. Najdłuższa z nich to Selenga (płynie przez tereny Mongolii i Rosji) o długości 1024 km (z czego 593 km w Mongolii) powstaje z połączenia rzek Ider goł (źródła w górach Changaj) i Delger mörön (źródła na stokach Czerwonej Tajgi). Jej zlewnia osiąga 447 tys. km2, co stanowi około 80,25% całej powierzchni zlewni Bajkału, przy ujściu tworzy deltę o powierzchni około 700 km2. Średni jej przepływ w odcinku ujściowym to 935 m3/s. Nad Selengą, w miejscu gdzie dopływa rzeka Ude, znajduje się tylko jedno miasto – Ułan Ude – stolica rosyjskiej republiki Buriacji. Miasto to oddalone 100 km od Bajkału zostało założone przez Kozaków w 1666 r. jako twierdza o nazwie Udinskoje, następnie miejscowość ta uzyskała prawa miejskie i zaczęła nazywać się Wierchnieudińsk, a od 1934 r. przyjęła nazwę Ułan Ude. Miasto szybko rozwijało się dzięki sprzyjającemu położeniu na szlakach handlowych wiodących pomiędzy Chinami, Mongolią i Rosją. Obecnie mieszka w nim około 400 tys. Buriatów, Ewenków i Rosjan. Z Bajkału, w pobliżu miejscowości Listwianka, wypływa tylko jedna rzeka – Angara, prawobrzeżny dopływ Jeniseju, który toczący swoje wody do Oceanu Arktycznego, uchodząc za północnym kołem podbiegunowym do Morza Karskiego. Angara ma długość 1779 km, a powierzchnia jej zlewni to 1039 km2. Przez pierwsze 10 km rzeki (o szerokości około 1 km) jej wody po opuszczeniu Bajkału nie zamarzają nawet przy temperaturach spadających do -50 oC. Wzdłuż jej biegu wybudowano zbiorniki zaporowe z elektrowniami w Irkucku, Bracku i Ust-Ilimsku.
Dr Mirosław Barcicki. Wykładowca Uniwersytetu Technologiczno Humanistycznego im. Kazimierza Pułaskiego w Radomiu.
