Skałka położona jest na niewysokim wzgórzu, wyłaniała się spośród wód i moczarów, które oblewały Skałkę. Była to jedna z osad, która w wiekach późniejszych połączyła się z Krakowem. Miała charakter obronny. Badania archeologiczne prowadzone po drugiej wojnie światowej stwierdzają, że osada jest bardzo stara, istniała co najmniej 2 tysiące lat przed Chrystusem. Tradycja łączy Skałkę z kultem pogańskim. Jan Długosz pisze, że tu „bałwanom swym ofiary i kadzidła składali”. Ten sam historyk w żywocie św. Stanisława pisze, „ że jest niedaleko Krakowa na nieco wystającej skale kościół okrągły, z białego kamienia wymurowany, poświęcony św.. Michałowi i Aniołom z jeziorkiem” . Adolf Szyszko –Bohusz po II wojnie zajmował się badaniami archeologicznymi i stwierdził, że była tu kamienna rotunda o której pisał Długosz.
Ołtarze w kościele na Skałce
„Zameczek na Skałce” otaczał potężny mur o szerokości 3 m. a wysokości 5m. A więc Skałka miała charakter obronny.Kościołem do XV wieku opiekowali się duchowni świeccy, a w roku 1471 oddano go zakonowi Paulinów. Kościół zbudowany jest w stylu barokowym. Posiada niezwykle bogatą bibliotekę.
W 400 lecie śmierci Jana Długosza, na wniosek prof. UJ Józefa Łepkowskiego zbudowano Krypty zasłużonych. Jako pierwszy pochowany tu został właśnie Długosz. Trzeba również pamiętać, że tu również był pochowany święty Stanisław, zabity najprawdopodobniej przez samego króla Bolesława Śmiałego, (tak na marginesie, miejscem spoczynku króla jest Austria), który potem przeniesiony został do Katedry Wawelskiej.
W roku 1880 - w krypcie zasłużonych pochowany został ks. Jan Długosz – historyk, wychowawca synów królewskich; 1881 – Wincenty Pol wybitny geograf, profesor i pamiętnikarz; 1887 - Józef Ignacy Kraszewski, pisarz.; 1893 - Teofil Lenartowicz, poeta; 1897 – Adam Asnyk, poeta, powstaniec 1864 r; 1903 - Henryk Siemiradzki , malarz ; 1907 –Stanisław Wyspiański malarz, poeta, dramaturg ; 1929 - Jacek Malczewski , malarz; 1954 - Tadeusz Banachiewicz astronom, matematyk, geodeta; 1954 - Ludwik Solski wybitny aktor i reżyser; 1977 - Lucjan Siemiński poeta, tłumacz arcydzieł literatury antycznej; 2004 - Czesław Miłosz pisarz, eseista, laureat Nagrody Nobla.
Uroczystości miały różny charakter, od iście królewskich ( Długosz, Wyspiański, Kraszewski) po spokojne, nawet tajemnicze ( Banachiewicz) a nawet kontrowersyjne (Czesław Miłosz). Pochówek Czesława Miłosza był ostatnim w Krypcie Zasłużonych.
Zenona Dołęgowska - notatka, Stanisław Król - zdjęcia
