Bracia polscy - potocznie zwani również arianami, – unitariańska wspólnota religijna, która wyodrębniła się w latach 1562–1563 z polskiego Kościoła reformowanego, stanowiąca najbardziej radykalny odłam reformacji w Polsce, powstały dzięki niektórym teologom ewangelickim.
Sama nazwa wywodzi się z przełomu III i IV wieku n.e. Był to odłam chrześcijaństwa stworzony przez Ariusza (256 – 336), który podważał dogmat Trójcy Świętej i jej prawdzie, zaprzeczał boskiej naturze Jezusa Chrystusa. W 325 r został potępiony w trakcie Soboru w Nicei, ostatecznie potępiony w 381 r na Soborze w Konstantynopolu, wówczas zniknął na terenie cesarstwa rzymskiego. Utrzymywał się dość długo wśród plemion germańskich np. wśród Longobardów aż do 653 roku. Pojawił się ponownie w okresie reformacji w XVI wieku. Nazwa arianizm to również potoczna nazwa Braci Polskich. Wyznanie to powstało w wyniku rozłamu kalwinizmu w 1562 roku jako zbór mniejszy. Nazywani też byli antytrynifarzami, ponieważ odrzucali dogmat o Trójcy Świętej. Jak na ówczesne czasy głosili bardzo odważne teorie; np., że wszyscy ludzie są braćmi, że nikt nie powinien korzystać z cudzej pracy. Chcieli wspólnego użytkowania dóbr, sprzeciwiali się poddaństwu chłopów, potępiali wojny, odmawiali służby wojskowej (dlatego nosili drewniane szable) i były to założenia utopijne jak na XVI, czy XVII wiek. Głównym ich ośrodkiem działalności na ziemiach polskich był Raków i Pińczów. Stworzyli nie tylko gminę ariańską ale i akademię. Głównym twórcą Rakowa był Jan Sieniński z Sienna herbu Dębno. Raków został założony w 1567 roku. Wytyczone działki zostały zabudowane, miasto bardzo szybko się rozwijało, ponieważ ściągała tu ludność „przedsiębiorcza”, która nie płaciła podatków. Powstały obok akademii - drukarnia i trzy papiernie dostarczające papier nawet do Krakowa. Czołowymi przywódcami Arian w Polsce byli: Grzegorz Paweł z Brzezin i Marcin Czeckowic. Do Rakowa przybywali wykładowcy o radykalnych poglądach, nawiązywali współpracę z Braćmi Czeskimi, szczególnie gdy zostali oni wypędzeni z Czech w 1548 roku. Z ich inicjatywy w Lesznie założyli swoją szkołę, w której działał pedagog i filolog Jan Amos Komensky. W1638 roku zamknięto szkołę i drukarnię Arian w Rakowie, a w 1658 wygnano ich z Polski. Uznano arianizm za przestępstwo apostazji.
zdjęcia Stanisław Król
